Aktywne słuchanie muzyki wg. Batii Strauss

Opis zasad innowacji pedagogicznej

Muzyka wyzwala w dziecku siły,
które w innej sytuacji nie mogłyby się rozwijać Carl Orff

I. Wstęp
W każdym okresie życia człowieka obecna jest muzyka, ale zajmuje ona różne miejsce, może pełnić odmienne funkcje. Rozwój muzyczny ujawnia się bardzo wcześnie. Już w  okresie życia płodowego dziecko przejawia pierwsze reakcje na bodźce akustyczne i muzykę. U każdego dziecka przebiega on w odmienny sposób, ujawniając ogromne różnice indywidualne. Stąd tak bardzo ważne  jest aby, rodzice  a później nauczyciele potrafili organizować kontakt dziecka z muzyką, dostarczając mu bodźców stymulujących rozwój ruchu i wrażliwość  muzyczną.
Dźwięk muzyczny wywołuje różne reakcje emocjonalne u odbiorców. Przenika  poprzez narząd słuchu do wyobraźni i świadomości człowieka. Wyobraźnia zaś stymuluje aktywność jednostki. Stawiając dziecku różne zadania słuchowe do wykonania,  kierując jego uwagę na nowe obiekty, dźwięki, odgłosy, wytwarzamy w dziecku potrzebę poszukiwania nowych doznań. Biorąc pod uwagę indywidualny zasób doświadczeń, każdy może inaczej odbierać i rozumieć ten sam utwór muzyczny. Dlatego należy jak najwcześniej pobudzać wyobraźnię muzyczną dziecka dostarczając  mu różnorodnych bodźców, wzbogacając jego doświadczenie.
Ćwiczenia wrażliwości  muzycznej mogą przybierać bardzo różną postać: np. po usłyszeniu serii dźwięków dzieci wyobrażają sobie czynności wykonywane przez ludzi czy zwierzęta. Innym razem ilustrują wydarzenia za pomocą dźwięków, naśladują odgłosy przyrody, ilustrują muzyczne zachowania różnych postaci. Bardzo ważne jest, aby w ćwiczeniach pobudzających wyobraźnię muzyczną dziecka
wykorzystać nie tylko śpiew, taniec i instrumentację, ale także naturalne odgłosy, szumy i stuki. Są one maluchowi najbliższe, stanowią bowiem świat jego pierwszych akustyczno-muzycznych doznań-są muzyką,
która mieszka wśród nas.
Kontakt z muzyką jest dla dziecka źródłem twórczych poczynań, różnorodnych  poszukiwań, stymuluje dziecko do samo wyrażania się ( np. w tańcu, śpiewie). Poprzez kontakt z muzyką rozwijają się u dziecka dodatnie cechy charakteru, zdolności poznawcze, a cała osobowość kształtowana jest harmonijnie i wielostronnie. Przeżycia estetyczne czynią człowieka wrażliwym na różne przejawy życia oraz inspirują do nowego spojrzenia na świat. Muzyka ćwiczy i wspomaga zmysły, prowadząc do współdziałania pomiędzy słyszeniem, widzeniem i dotykiem. Istnieje duża zależność rozwoju aktywności zabawowej dziecka od poziomu i ilości prowadzonych w przedszkolu zabaw i zajęć muzycznych.
Niezaprzeczalne są wartości wychowawcze muzyki: kształtowanie kultury muzycznej, rozwijanie umiejętności słuchania, rozumienie własnych emocji, poznawanie obyczajów i warunków życia; rozbudzanie zainteresowań i sympatii do ludzi, kształtowanie umiejętności wypowiadania się, odczuwania piękna, rozwijanie poczucia więzi grupowej, samodzielności itp.
Reasumując kontakt dziecka z muzyką umożliwia rozwój pełni człowieczeństwa, a ponadto pobudza i rozwija  różnorodne zdolności umysłowe, emocjonalne i praktyczne.
Metoda aktywnego słuchania muzyki została stworzona przez Batii  Strauss, która propagowała muzykę klasyczną oraz ludową różnych krajów. Przez aktywne słuchanie muzyki  metoda Batii Strauss pozwala na przybliżenie dzieciom muzyki klasycznej. Dzieci aktywnie słuchają to znaczy do  słuchanego utworu wykonują proste ruchy, gesty, pląsy  proponowane przez nauczyciela. W przypadku dzieci młodszych są to proste ruchy ilustracyjne, krótkie opowiadania związane z każdym utworem muzycznym. W trakcie  aktywnego słuchania muzyki dzieci mimowolnie poznają strukturę utworu muzycznego,  poprzez różnicowanie jego części, powtarzanie elementów. Zabawy rytmiczne są pierwszym etapem przygotowującym do wprowadzenia instrumentów perkusyjnych.
Widząc potrzebę pogłębiania edukacji muzycznej naszych dzieci postanowiłyśmy pracę  metodę  Batii Strauss wprowadzić do systematycznych działań przedszkola. Innowacja obejmuje  wszystkie grupy przedszkolne. Metoda aktywnego słuchania muzyki będzie realizowana przez zespół przedszkolny jako cykl zajęć edukacyjnych, co najmniej  dwa razy w miesiącu przez cały rok szkolny. Ćwiczenia muzyczne będą dotyczyły wybranych zajęć edukacyjnych w ramach podstawy programowej, poszerzając ją o treści zawarte w innowacji. W grupach młodszych  nauczyciel wymyśla historyjkę – opowiadanie do danej muzyki ilustrując ją gestami, w ten sposób zachęca dzieci do słuchania utworów muzyki poważnej. Następnie dzieci bawią się ruchem przy muzyce ilustrując gestami treść opowiadania. W kolejnych etapach nauczycielka proponuje dzieciom kierowane zabawy ruchowe. Przedszkolaki starają się naśladować ruchy nauczyciela. W ten sposób aktywnie przeżywają muzykę klasyczną. W grupach starszych przy wprowadzaniu utworu powtarza się wyżej wymienione etapy. Następnie dochodzi instrumentacja utworu. W tym momencie dzieci wczuwają się w rolę profesjonalnych muzyków a nauczyciel pełni role dyrygenta. Kolejnym stopniem wtajemniczenia jest układanie tańca do słuchanej muzyki. Na zakończenie pracy z utworem tylko w grupach najstarszych rozmawiamy z dziećmi o muzyce. Podczas pracy z
utworem nauczyciel nie może ominąć żadnego z etapów aktywnego słuchania muzyki. Tylko systematyczna praca może przynieść oczekiwane efekty.

II.  Cele innowacji
ogólne:
rozwijanie umiejętności słuchania muzyki klasycznej
rozwijanie umiejętności wyrażania muzyki za pomocą elementów nowatorskiej metody Batti Strauss
poznawanie struktury utworu muzycznego, rozpoznawanie zmian w muzyce
rozwijanie umiejętności rozpoznawania i nazywania instrumentów muzycznych
kształtowanie koordynacji wzrokowo- ruchowo- słuchowej podczas ruchowej i instrumentalnej inscenizacji do melodii
doskonalenie percepcji słuchowej dzieci
kształtowanie umiejętności wypowiadania się
kształtowanie wrażliwości estetycznej dzieci
rozwijanie samodzielności dzieci
rozwijanie poczucia więzi grupowej
szczegółowe:
poznawanie utworów muzyki klasycznej
wdrażanie do słuchania w skupieniu muzyki poważnej
kształcenie umiejętności dostrzegania zmian tempa, dynamiki oraz wysokości dźwięku w muzyce
kształcenie umiejętności ilustrowania  muzyki ruchem, gestem i grą
rozwijanie orientacji w schemacie ciała i przestrzeni
rozwijanie umiejętności estetycznego i rytmicznego poruszania się przy muzyce
kształcenie wyobraźni dźwiękowej przez grę na instrumentach
kształtowanie umiejętności wykorzystania naturalnych efektów perkusyjnych (np. klaskanie, tupanie, stukanie) do akompaniamentu podczas słuchania muzyki
rozwijanie umiejętności tworzenia akompaniamentu do muzyki poważnej na instrumentach perkusyjnych ( tworzenia orkiestry)
rozwijanie aktywności twórczej dziecka i nauczyciela poprzez improwizacje ruchowe
rozwijanie  umiejętności skupiania uwagi i współpracy z osobą prowadzącą
rozwijanie pamięci muzycznej
kształcenie prawidłowej wymowy oraz sprawności manualnej
doskonalenie umiejętności dokonywania analizy i syntezy utworu muzycznego
rozwijanie umiejętności tworzenia prac plastycznych inspirowanych słuchaną muzyką
wdrażanie do podejmowania indywidualnych działań, przezwyciężania lęku, nieśmiałości
wzmacnianie poczucia własnej wartości
rozwijanie umiejętności zabawy oraz współpracy w parach i grupie
wdrażanie do wesołej i zgodnej zabawy
rozwijanie umiejętności czekania na swoją kolej

III. Etapy pracy z utworem:

1. Fabularyzowanie muzyki połączone z prostymi ruchami rytmicznymi.
2. Realizacja w tańcu
3. Gra na instrumentach
4. Połączenie tańca z instrumentacją
5. Mówienie o muzyce

Pracę z utworem muzycznym zaczynamy od fabularyzowania muzyki. Tekst fabularyzacji nie musi być ambitny. Powinien jednak być poprzedzony wprowadzeniem i poparty prostymi gestami, krótkimi opowiadaniami związanymi z każdym utworem muzycznym. Dzieci  wykonują proste ruchy rytmiczne siedząc  lub proste ruchy taneczne proponowane przez nauczyciela. To wszystko, a przede wszystkim towarzysząca muzyka sprawiają, że dzieci doskonale się przy nim bawią i poznają utwór muzyczny.
Dalszy etap realizacji to taniec. Proste ruchy taneczne można wykonywać już w grupach młodszych, w starszych grupach może być on wykonywany solo, w parach, w kole z użyciem rekwizytów lub bez nich. Następny etap pracy z muzyką to powtórzenia fabularyzacji utworu i wprowadzenie instrumentów muzycznych, zwłaszcza samodzielnie wykonanych. Sposób wydobywania i grania na instrumentach nauczyciel dyrygent pokazuje dzieciom bez instrumentów z wyraźnym i synchronicznym sygnałem ( dziecko ma szansę wyobrazić sobie dźwięk, konsekwencje wydobycia, jak i umiejscowienia go w utworze)- jest to analiza dźwiękowa utworu . Następnie dzieci grają  na instrumentach  tworząc  orkiestrę- ten etap realizowany jest w grupach starszych. Kolejnym etapem może być taniec połączony z instrumentacją. Wymaga on wysokiego opanowania umiejętności koordynacji ruchowo- słuchowo-wzrokowej, dlatego może być realizowany tylko w grupach starszych.
Zajęcia z aktywnego słuchania nie przypominają tresury, nie nużą mimo wielokrotnego powtarzania. Te same dzieci chcą wielokrotnie doświadczać- słuchać- tego samego utworu, ponieważ za każdym razem mogą być w innej roli, grać na innym instrumencie, mieć nowy rekwizyt czy partnera w tańcu. Sprzyja temu atmosfera panująca na zajęciach , to muzyka jest dla dzieci, a nie one dla muzyki. Aktywne słuchanie ma na celu przybliżenie muzyki klasycznej, uwrażliwienie na nią, ale możliwe jest to tylko wtedy gdy obcowanie z utworem będzie dawać dzieciom radość.  W pracy z dziećmi tą metodą ważna jest rola nauczyciela, który powinien dbać o to aby opowiadanie było integralną częścią utworu muzycznego. Dzieci powinny siedzieć w kręgu, aby nauczyciel mógł łatwo obserwować dzieci i korygować błędy, zaś ruchy prowadzącego, zwłaszcza jego mimika powinny być wyraźna i jednoznaczna. W czasie publicznych występów dzieci nauczyciel może pełnić rolę dyrygenta, skoro zawodowi muzycy potrzebują go , to dlaczego odmówić pomocy dzieciom podczas występu.
Metoda daje możliwość:
dzieciom:
– uczestniczenia w utworze
– przeniknięcia do struktury całego utworu, a w konsekwencji jego radosny i rozumny odbiór
– odczucia i przeżycia radości wspólnoty tworzenia, dostępnej jak by się mogło tylko artystom
– możliwość wystąpienia w roli współwykonawcy lub dyrygenta
– swobody w zmianie ról, jakie mają pełnić dzieci w danym utworze muzycznym
– kształcenie wyobraźni dźwiękowej
– atrakcyjność utworu mimo wielokrotnego słuchania

nauczycielowi:

– stosunkowo krótki czas osiągania zamierzonego celu
– wskazywanie w sposób niewerbalny na różne elementy dzieła muzycznego: formę, tempo, rytm, dynamikę, barwę.
– zintegrowane słuchanie, granie, tańczenie i śpiewanie z elementami pantominy, dramy, różnych form plastycznych
– możliwość stosowania przez nauczycieli z mniejszym doświadczeniem muzycznym

IV. Wykorzystanie metody w praktyce:

W praktyce nauczyciele realizują następujące utwory muzyczne:
I. Opracowania Batii Strauss:

1. Contry Dance- J.F.Haendel
2. Fiesta Aymara- mel. ludowa-Argentyna
3. Galop   D. Kabalewski
4. Taniec węgierski- J. Brahms
5. Polka Italiano- S.Rachmaninow
6. Le Basque- ar. J Galway
7. Pizzicato- L. Delibes
8. Marsz turecki- L. van Beethoven
9. Marsz Radeckiego- J. Strauss
10. Moment Musicale- Fr. Schubert

II. Opracowania uzupełniające:

11.  Oh Shwalow- zabawa przy muzyce- oprac.Teresa Oleszko
12.  Specknerin- instrumentacja- oprac. Lenka Pospisilowa
13.  Czardasz- zabawa z pałeczkami- oprac. Anna Nowińska
14.  Woreczki z dzwoneczkami   zabawa przy muzyce- oprac. Anna Nowińska
15.  Bravado- instrumentacja- oprac. Beata Kubiak

V. Spodziewane efekty po realizacji innowacji:

potrafią bawić się przy muzyce
ilustrują muzykę ruchem
dostrzegają zmiany dynamiki, tempa i wysokości dźwięku utworu muzycznego
wyrażają w/w zmiany pląsając, tańcząc lub grając
tworzą muzykę korzystając z instrumentów perkusyjnych lub własnoręcznie wykonanych
dzieci znają profesjonalne instrumenty perkusyjne, potrafią na nich grać
w skupieniu słuchają muzyki klasycznej
potrafią wspólnie z kolegami podejmować i realizować różne działania
zgodnie współpracują w grupie

VI. Ewaluacja

W czasie trwania innowacji będzie prowadzona dokumentacja na podstawie której będzie można podsumować wyniki dotyczące realizacji założonych celów.
Zespół nauczycieli opracowuje arkusz obserwacji dostosowany  do grupy wiekowej. Obserwacja prowadzona jest po opracowaniu trzech dowolnie wybranych przez nauczycielkę utworów.
Na koniec roku szkolnego zespoły robocze opracowują kwestionariusz wywiadu z rodzicami, którego wyniki przedstawiają na radzie końcowej
Miernikiem jakości innowacji metodycznej będą publiczne występy  dzieci dla rodziców oraz zaproszonych gości.  Do dokumentacji nauczyciele dołączają  scenariusz imprezy, uroczystości lub zajęć.

Celem zajęć metoda Batii Strauss jest wypowiadanie się dzieci głosem, ruchem, muzyką. Dziecko tworzy z własnej inicjatywy i potrzeby. Stawianie dziecku konkretnych zadań dotyczących
różnych form działalności muzycznej umożliwia wspieranie rozwoju i dziecięcej twórczości.